Eva Røyrane og Oddleiv Apneseth: Naustlandet
Naust med svalgang og brygger var vanlege i det gamle nordmørsfylket som strekte seg fra Bud i Romsdal til Roan på Fosenhalvøya. Her svalgangsnaust på Valsøy gård i Heim kommune, Trøndelag.
Lengten til fjøra: Naustlandet er ei bok om ein folkedriven arkitektur.
Av Tormod Haugland
Denne boka har eg drøymt om.
Skald forlag i Leikanger bur på eit gamalt hotell. Spør ikkje meg korleis dei har råd til det, men det verkar som dei meiner alvor, at det er der dei vil vera, på gamlehotellet i bygda. Me treng alle ein heim, både folk, bøker og båtar, og me treng møteplassar og arbeidsplassar, dei har vore viktige til alle tider, og dei endrar seg med levemåtane.
Bøkene dette forlagshotellet gjev ut har ofte med stad og gjeremål å gjera, som her, når eg opnar boka Naustlandet. Det handlar om naust langs kysten, frå Finnmark i nord til Agder i sør, og lesarar på Austlandet treng ikkje å ergra seg, for deira landsdel ligg so fint innbakt i tittelen.
Her skal det finnast mat til alle. Det er mest ikkje til å tru at ei slik bok no finst, at einkvan har teke på seg å skriva om, og syna fram i bokform, denne skatten av naust og sjøbuer som enno står langs den mangslungne kystlina vår. Sume av dei står og skjelv, og boka er både ein dokumentasjon på liva langs den norske sjølina, samt ei oppmoding til å ta vare på desse vakre, gamle sjøhusa.
Her finst naust i mange fasongar, frå laftebygg og grindverksbygg til tørrmura steinnaust, og med stor variasjon i vekslinga mellom bygnadsmateriala. Tak med torv og tak med stein. Tenk for ei lette det var då platene av bylgjeblekk kom på slutten av 1800-talet.
Naustlandet
Eva Røyrane og
Oddleiv Apneseth (foto)
Skald forlag, 2025
Bokkunstnarane Eva Røyrane og Oddleiv Apneseth har for lengst sett spor etter seg, med perler som Gamle låver, Av stein og Klyngetunet, der dei i ord og bilete syner oss murar og bygningar frå eldre tider. Naustlandet fylgjer malen frå tidlegare utgjevingar, der forfattar Eva Røyrane skriv med omsut for materialet og verdiane i det, med eit tydeleg ynskje om å vekkja verne- og vedlikehaldsgleda hjå lesarane. Men fyrst og fremst er tekstane knytt til stad og personar, små forteljingar om naust og bruk. Me får møta eldsjeler som veit kva dei snakkar om, og boka er god på å få fram det særeigne vokabularet som gjeld ved fjøra, eller ved støa.
Fotograf Oddleiv Apneseth gjev oss bilete med lukter og smakar, eg kan sitja lenge og studera eit einskild bilete, søkja opp detaljane i det og kjenna på tinga. Det er som å ha dei i neven, at eg nærast kan snu og venda på auskaret, og eg tykkjest å kjenna lukta av sjøvatnet, korleis dei salte dropane turkar på knokane og legg ifrå seg små kvite flekkar på huda. Boka maktar å vekkja til live lengten til fjøra, det å kjenna skjelsand under støvlane, glatte berg og tangdekte steinar.
Og so er det det å få koma inn i desse nausta, å vera inni dei, i desse roma som både var for arbeid og anna, ein stad for mannen å koma seg unna, der han kunne sitja og fikla med eit garn eller ei line, medan tankane fekk sviva. Det er ei bok om ein folkedriven arkitektur. Eg skal ikkje hevda at det er ein arkitektur utan arkitektar, men dei er anonyme, og eg ser føre meg at arbeidet med naustbygging i stor grad var styrt av omsynet til den andre, anten dei bygde saman eller kvar for seg.
Ofte er måten knytt til materialtilgangen, og til ytre omstende. Det at skilnaden på flo og fjøre er omkring 30 centimeter i Kristiansand, medan han i Kirkenes er tre meter, set sine klåre krav til korleis ein plasserer og byggjer. Og alle stader verkar denne arkitekturen å vera so godt tilpassa omstenda i naturen, ein får so lyst til å vera der, ilag med desse nausta. Eller, som ei trøyst, i boka, denne fine, verneverdige boka.